Vooruitblik: hoe gaat het in Vijfheerenlanden na die claim van 92 miljoen?

VIJFHEERENLANDEN - Ben je nét een nieuwe gemeente, moet je je portemonnee binnenstebuiten keren. Dat Vijfheerenlanden verwikkeld was in de langste rechtszaak van het land en 92 miljoen moest 'overmaken' aan voormalig betonfabrikant Niemans, is bekend. Maar hoe staat de gemeente er nu eigenlijk voor? Aan het begin van het nieuwe jaar blikken we vooruit met Maks van Middelkoop, de wethouder Financiën. "Of we blut zijn? Nee, we hebben alleen nul spaargeld."

Voordat de gigaclaim kwam, ging het met de rekeningen van Vijfheerenlanden heel goed. Hadden jullie je al een beetje rijk gerekend?

"Nou, we wáren in de loop van 2020 ook hartstikke rijk. Alle drie de gemeenten die Vijfheerenlanden vormen, hadden zogenaamde Eneco-gelden. De verkoop daarvan zou tientallen miljoenen opleveren. En dan ga je dromen met wat je met dat geld allemaal kan doen. We hadden 30 miljoen klaarstaan om te investeren in thema's als wonen en duurzaamheid."
Wethouder Maks van Middelkoop kijkt terug op een nogal bewogen jaar voor Vijfheerenlanden.
Wethouder Maks van Middelkoop kijkt terug op een nogal bewogen jaar voor Vijfheerenlanden. © RTV Utrecht / Roos van Bijnen

Tot de Niemans-claim kwam. 92 miljoen euro. Wat dacht u toen u dat hoorde?

"Ja, daar hadden we niet op gerekend. Als het bedrag uitloopt, dachten we dat het een miljoen of 40 zou worden. Dan moet je even slikken, want het was überhaupt de vraag of we het konden betalen. Daarnaast moet je alles wat je van plan was in de ijskast zetten. En als klap op de vuurpijl zette de provincie ons zelfs onder verscherpt toezicht omdat ze zagen: het gaat helemaal mis daar, in Vijfheerenlanden. Dat maakte het geen simpele situatie."
Eind 2020 werd bekend dat de gemeente Vijfheerenlanden zo'n 92 miljoen euro schadevergoeding moet betalen aan voormalig betonfabrikant Niemans Beton.

Het gerechtshof in Den Haag deed die uitspraak in het proces dat bekendstaat als de langstlopende rechtszaak van Nederland.
De zaak draait om een stuk grond dat het Industrieschap Vianen-Hagestein (dat later opging in de gemeente Vianen) in 1971 verkocht aan Niemans Beton, maar te laat leverde. De betonfabrikant kon daardoor niet uitbreiden en liep winst mis. Het leverde een strijd op tussen de twee partijen van meer dan veertig jaar.

Lees ook: Vijfheerenlanden reageert geschokt op claim en vraagt kabinet om hulp.

Hoe hebben jullie de claim betaald?

"We hebben het voornamelijk betaald uit die aandelenverkoop van Eneco. Maar ja, dat geld hadden we niet op de bank staan. Dat hadden we deels ook al uitgegeven aan plannen die we hadden. Gelukkig was de rente laag, en konden we tegen een gunstig tarief veel miljoenen bijlenen."
Ondanks dat de langstlopende rechtszaak van het land slecht uitpakte voor Vijfheerenlanden, is de begroting volgens wethouder Van Middelkoop sluitend.
Ondanks dat de langstlopende rechtszaak van het land slecht uitpakte voor Vijfheerenlanden, is de begroting volgens wethouder Van Middelkoop sluitend. © RTV Utrecht

Dan naar nu. Hoe staan de financiën van de gemeente er een jaar na die claim voor?

"We hebben nog steeds voldoende middelen, laat ik dat voorop stellen. Alleen komt dat wel door de leningen die we hebben. Eerst hadden we geld op onze spaarbank staan, nu hebben we dat niet meer. Ons 'geld' bestaat nu uit leningen, die natuurlijk ooit terugbetaald moet worden. Gelukkig mogen we daar 40 jaar over doen."

Maar de bedragen van die leningen zijn wel gigantisch groot, toch? Het gaat om een éxtra lening van 120 miljoen.

"Ja, het is ook veel. Maar een paar miljoen per jaar is een te overzien bedrag. En we moeten ook nu al nadenken hoe we gaan aflossen, anders komt het over 40 jaar bij toekomstige generaties terecht. En dat is niet de bedoeling. Daarom kijken we waar we op dit moment al geld vandaan kunnen halen. Kijk naar de gemeentehuizen die we 'over' hebben, bijvoorbeeld. Als we alleen die in Leerdam gaan gebruiken, kunnen we het geld uit de verkoop van die huizen in Meerkerk en Vianen goed voor andere dingen benutten."
In de raad gaat het vaak over de claim van Niemans. De zaak rondom het gemeentehuis gaf dat goed weer. Hoewel het college het liefst de bouw van een nieuw gemeentehuis had gezien, koos de raad toch voor uitbouwen van de bestaande locatie in Leerdam.

Die keuze was een fractie goedkoper. Sommige raadsleden gaven aan dat het inwoners een verkeerd beeld zou geven om in de huidige financiële situatie níét voor de goedkoopste optie te gaan.

In jullie begroting staat: 'Van een gemeente in 2019 met een gezonde balans en een begroting die meerjarig op orde was, zijn we nu een gemeente met een heel mager spaarpotje en met een krappe huishoudportemonnee'. Hoe 'blut' is de gemeente dan eigenlijk?

"Dat woord zou ik niet willen gebruiken. Het is hetzelfde als dat iemand zegt: ik ga een huis kopen, maar ik heb niet een paar ton op de bank staan. Nee, dat bedrag haalt iemand uit een hypotheek. Dat leen je. Datzelfde geldt nu voor ons. We lenen zodat we dingen blijven kunnen doen die bij een gemeente horen."

Moet nu over elke uitgave extra worden nagedacht?

"Nee, gelukkig niet. We hebben nog steeds een sluitende begroting. Onze inkomsten zijn nog steeds voldoende om alle directe benodigdheden te betalen. We kunnen onze verplichtingen voldoen."

Welke plannen gaan niet door?

"Dat loopt uiteen. We hadden 10 miljoen bedacht om een rondweg te realiseren in Vijfheerenlanden, bijvoorbeeld bij de nieuwe wijk Broekgraaf in Leerdam. Of voor veilige fietspaden in dorpen. Alleen dat haalt het dan niet meer. Ook wilden we geld steken in verduurzaming. Dat zal nu toch met veel minder steun vanuit de gemeente moeten plaatsvinden."

Voor die paden of verduurzaming heeft u geen extra geld geleend?

"Nee, dat is voor investeringen in bijvoorbeeld scholen en het nieuwe gemeentehuis. We moeten keuzes maken, dat blijft voorlopig nog wel een feit."
Als duidelijk wordt wat de Niemans-claim zal zijn, drukken inwoners van Vijfheerenlanden hun zorgen uit. Want: wie gaat die claim betalen? En worden zij er niet de dupe van?

Naast geld ten behoeve van de woningnood komt ook het onderhoud en renovatie bij sportclubs onder druk te staan door de miljoenenclaim. Geld voor dorpshuizen, cultuur, kunst, toerisme, horeca en detailhandel heeft de gemeente niet na het betalen van de claim.

Sommige inwoners maken zich zorgen om de financiële situatie van hun gemeente. Als een plan niet doorgaat, verwijzen zij al snel naar de zaak-Niemans. Snapt u dat?

"Ik snap de zorgen. Onze spaarbank is leeg, dat weten inwoners ook. Onze gemeente heeft geen geld om bijdragen aan de gemeenschap te doen. Terwijl ze gewend waren dat wij dat vaak wel deden. Onrendabele dorpshuizen helpen, daar hebben we nu bijvoorbeeld niet zoveel ruimte voor. Maar dat heeft niet allemaal te maken met die claim van Niemans. Het heeft ook te maken met andere investeringen die we moesten doen en zoiets als de toenemende kosten in het sociaal domein."

Als u kijkt naar het lijstje zaken dat niet door kan gaan, maakt ú zich dan zorgen?

"Nog niet, hoewel er wel een herijking van het gemeentefonds aan zit te komen. Klinkt moeilijk, maar dat is het geld dat het Rijk aan gemeenten uitkeert. Als dat wordt herzien, betekent dat voor Vijfheerenlanden dat we vanaf 2023 jaarlijks zo'n 3,5 miljoen minder uit Den Haag krijgen. Neemt het nieuwe kabinet die herijking over, zal het niet goed gaan met de gemeente Vijfheerenlanden. Zo eerlijk moeten we zijn."

'Het zal niet goed gaan met de gemeente.' Kunt u dat uitleggen?

"Dat gat van die ruim 3 miljoen zullen we moeten dichten. Maar: waar haal je dat geld vandaan? Niet van onze spaarrekening, want die is er niet. Het zal dan moeten komen uit minder uitgeven en meer inkomsten."
Inwoners van Ameide vrezen dat de gemeente door de claim nog minder overheeft om te investeren in woningbouw.
Inwoners van Ameide vrezen dat de gemeente door de claim nog minder overheeft om te investeren in woningbouw. © Anoniem

Aan wat wordt dan minder uitgegeven?

"Daar moeten we het nog goed over hebben. Al kun je wel denken aan iets als groenvoorziening. Dat we minder vaak langskomen en alleen de dingen doen die we echt verplicht zijn te doen. In dat geval zullen we ook echt een beroep moeten doen op inwoners zelf. Of zij ook een steentje kunnen bijdragen aan dingen die spelen in onze gemeente."

Nu het nieuwe jaar is aangebroken; hoe kijkt u vooruit?

"We gaan niet zitten somberen. Dat hebben we vanaf het begin - na die claim - gezegd. Het is fijn dat onze begrotingen nu sluitend zijn, daar ben ik blij om. We doen daarnaast zeker een beroep op het Rijk en de provincie. Help ons, zeggen we duidelijk. Maar dat valt tot nu toe wel een beetje tegen, het is een traag proces. Die gesprekken blijven we daarom voeren, ook in het nieuwe jaar."
Over één ding waren de partijen in Vijfheerenlanden het eens: de gemeente moest proberen om de belasting die Niemans Beton moet betalen over de door Vijfheerenlanden betaalde schadevergoeding "terug" te krijgen. Het gaat om een bedrag van 5 tot 10 miljoen euro, dat anders in de zakken van het ministerie van Financiën zou belanden. Helaas voor Vijfheerenlanden gebeurde dat ook. Wél kan zij - volgens onderzoeksbureau Berenschot - aanspraak doen op andere potten geld vanuit de overheid en de provincie. Zo bestaan er kansen om grond te verkopen voor woningbouw en kan de gemeente meer toeristen trekken als zij zich meer zou profileren.

De gemeenteverkiezingen komen eraan in maart. Heeft u ambitie om door te gaan?

Lachend: "Dat hangt natuurlijk van een paar dingen af. Jonge mensen moeten ook een kans krijgen, vind ik. Maar stel dat: ja, ik zou het wel willen. En misschien ook wel juist door alles wat er rondom Niemans is gebeurd. Het moet niet te makkelijk worden, hè. Het blijft in ieder geval wel een uitdaging als je gemeente 92 miljoen moet missen."