Het gemeentelijke formatieproces uitgelegd: wat doen verkenners, informateurs en formateurs?

© RTV Utrecht / Marc van Rossum du Chattel
PROVINCIE UTRECHT - Een Brabantse verkenner in Utrecht, de Wijkse burgemeester als verkenner in Culemborg en een Tweede Kamerlid dat in Amersfoort als informateur dienstdoet. Nu het gemeentelijke formatieproces is begonnen vliegen termen als verkenner, informateur en formateur ons om de oren. Maar wat betekenen ze, en hoe komt een gemeente eigenlijk tot een nieuw bestuur?
Om maar meteen met de deur in huis te vallen: de functies van verkenner, informateur en formateur zijn niet wettelijk vastgelegd. Iedere gemeente mag het proces rond een nieuw gemeentebestuur op zijn eigen manier vormgeven en ook zelf bepalen welke rollen er nodig zijn om tot een coalitie te komen. Toch verloopt de formatie meestal op eenzelfde manier.

Grootste partij neemt voortouw in formatie

Het begint in ieder geval met de gemeenteraadsverkiezingen. Na die van vorige week zijn de uitslagen afgelopen maandag officieel vastgesteld. Dat gebeurde in al onze 26 gemeenten met een zitting van het centraal stembureau. Op dat moment wordt bekend hoeveel zetels de politieke partijen hebben bemachtigd, en welke kandidaten een plekje in de gemeenteraad krijgen.
Het komt bijna nooit voor dat een partij in zijn eentje de meerderheid van de zetels haalt, dus moet er gezocht worden naar een samenwerking met een of meerdere andere partijen. Traditiegetrouw neemt de partij met de meeste zetels het voortouw in de coalitieonderhandelingen, maar er zijn ook voorbeelden waarbij dat niet gebeurt - ook in onze regio. Daarover later meer.

Verkenning

Het begint met de verkennende fase. Daarin moet duidelijk worden welke partijen met elkaar zouden willen samenwerken en welke standpunten ze het belangrijkste vinden voor een eventueel akkoord. In deze fase praten vaak alle partijen nog mee, maar soms zijn er partijen die zeggen op voorhand niet in de coalitie te willen. Bijvoorbeeld omdat ze verloren hebben, of omdat ze zichzelf meer als oppositiepartij zien.
In het kader van die verkenning plannen sommige gemeentes een duidingsdebat in. In Utrecht sprak GroenLinks als grootste partij de voorkeur voor een linkse coalitie uit, maar van een debat was weinig sprake. In Amersfoort hielden de politieke partijen de kaarten tegen de borst, en stond het eerste debat (dat meer weghad van een talkshow) vooral in het teken van de lage opkomst tijdens de verkiezingen.

Aanstellen verkenner

Zo’n duidingsdebat is dus niet genoeg. Daarom gaat de grootste partij vaak op zoek naar een of meerdere verkenners die het proces moeten gaan opstarten. Die personen hebben eigenlijk altijd politieke ervaring en kennen zodoende het klappen van de zweep. “Een verkenner onderzoekt welke scenario’s er zijn”, vat burgemeester Iris Meerts van Wijk bij Duurstede haar taak samen.
Zij gaat als verkenner kijken welke politieke mogelijkheden er in buurgemeente Culemborg zijn. “Wat zijn de belangrijkste onderwerpen? Wat zijn de logische combinaties? In mijn hoofd heb ik natuurlijk een paar scenario's, maar ik wil er zo blanco mogelijk ingaan”, vertelt ze.
Tijdens de verkenning nodigt Meerts alle partijen uit om tijdens meerdere gespreksronden antwoorden te krijgen op die vragen. “Gisteravond heb ik met de eerste drie partijen gesproken. En er komen nog twee avonden waarbij ik met de andere partijen spreek. Aan alle partijen vraag ik wat zij belangrijk vinden, met wie zij absoluut niet in een coalitie willen en met wie juist wel. Uiteindelijk kom ik dan op 6 april tijdens de raadsvergadering met een rapport waarin ook staat wat volgens mij de meest geschikte coalitie is.”

Informateur en formateur

Daarna is het de beurt aan een informateur. Dat kan dezelfde persoon zijn, maar ook iemand anders. De informateur gaat met het advies van de verkenner aan de slag en onderzoekt een specifieke coalitie. Hij of zij begeleidt de onderhandelingen tussen de partijen. Als die stranden, kan dezelfde of een nieuwe informateur een andere coalitie onderzoeken. Als de onderhandelingen succesvol zijn, wordt er een coalitieakkoord opgesteld.
Dan begint de laatste fase van de formatie. Omdat deze fase over de politieke verhoudingen gaat is de formateur vaak de lijsttrekker van de grootste partij. De partijen zijn het nu eens over de inhoud en er ligt een concept-coalitieakkoord. Dan moeten de portefeuilles over de partijen verdeeld worden: wie krijgt financiën, wie cultuur en wie verkeer, bijvoorbeeld.
Als de portefeuilles verdeeld zijn, gaan de partijen in de eigen geledingen op zoek naar geschikte kandidaten. Meestal is daar voor de verkiezingen al over nagedacht, maar de kandidaat moet ook passen bij de portefeuille. De formateur legt het voorstel vervolgens voor aan de gemeenteraad, die er dan over debatteert en stemt. Als het voorstel wordt aangenomen, is er een nieuw college en daarmee een nieuw gemeentebestuur.

Grootste partij buitenspel

Maar het gaat niet altijd zo. In Bunschoten is de ChristenUnie net als vier jaar geleden opnieuw de grootste partij geworden, maar die lijkt direct buitenspel gezet te worden. “Al snel gaven de huidige coalitiepartijen aan te willen kijken of een doorstart van de huidige coalitie mogelijk was. Dus zonder ons”, stelt fractievoorzitter Alma Broekmaat-Hagens. “Dat het gebruikelijk is dat de grootste partij het voortouw neemt, werd genegeerd.”
Vier jaar geleden ging de ChristenUnie samen met de VVD regeren, maar na twee jaar besloot de VVD de stekker uit de coalitie te trekken vanwege te weinig “bestuurlijke vernieuwing”. Het leidde tot een nieuwe coalitie van VVD, CDA, SGP en de Christelijke Arbeiders Partij (CAP). En voor het eerst sinds zeventig jaar moest de ChristenUnie genoegen nemen met een plek in de oppositie.
Datzelfde lijkt nu opnieuw te gaan gebeuren. “Wij wilden graag eerst over de inhoud praten, en dan pas kijken wie met wie. Maar dat proces kan niet van start gaan”, aldus Broekmaat-Hagens. “Wij wilden dat alle mogelijkheden tot samenwerking werden onderzocht, waaronder het sluiten van een raadsbreed akkoord gezien het aantal overeenkomstige standpunten van de politieke partijen. Maar de andere partijen willen dit niet. Zij zeggen dat ze toch graag een oppositie willen.”
Daarnaast zien we in andere gemeenten - zoals in Amersfoort en Bunnik - dat er geen verkenner wordt aangesteld, maar direct een informateur. Die informateurs doen ook wat de verkenner doet: met alle partijen praten. Want nogmaals: de termen en hun taken liggen niet vast, gemeenten kunnen die vrij inkleuren.
Wat doen verkenners, informateurs en formateurs? Verslaggever Kees Hoogendijk over het gemeentelijke formatieproces

Heb je een tip of opmerking? Stuur ons je nieuws of foto via WhatsApp of mail.