Hoe werkt het en hoe kan je meedoen? 5 vragen over het burgerberaad

Het Utrechtse Stadskantoor.
Het Utrechtse Stadskantoor. © CU2030
Provincie Utrecht - "Hoe kan de jaarwisseling een feest van iedereen zijn?" De gemeente Utrecht wil dat inwoners helpen een antwoord te geven op die vraag. Ook Zeist roept de hulp van de burger in om de jaarwisseling vorm te geven. De twee gemeenten doen dat met een zogeheten burgerberaad. Maar wat is een burgerberaad? En zijn er ook nadelen?

1. Wat is een burgerberaad en hoe werkt het?

Een burgerberaad is een vorm van participatie. Het doel is de burger meer te betrekken bij politieke besluitvorming en om het wantrouwen van de burger in de politiek te verminderen.
Een burgerberaad bestaat uit een groep inwoners. De grootte van die groep kan variëren van enkele tientallen tot een paar honderd mensen. De grootte is afhankelijk van de gemeenschap waarover beslist wordt. Een landelijk burgerberaad zal logischerwijs groter zijn dan een burgerberaad in een kleinere plaats als Woudenberg.
De groep inwoners komt meerdere keren samen. Ook dat kan weer variëren van een paar keer tot meer dan tien keer.

Burgerberaad in Zeist

De gemeente Zeist organiseerde al eerder een burgerberaad toen het in 2021 de begroting niet rondkreeg. 6.500 inwoners vonden een brief op hun deurmat met een uitnodiging. Ruim 900 inwoners gaven aan mee te willen praten.

Via een gewogen loting selecteerde Zeist daaruit 150 kandidaten. De groep deed vervolgens 62 verschillende voorstellen, waarvan er uiteindelijk 40 door de gemeenteraad werden aangenomen.

Het beraad kent drie fases. In de eerste fase laat de groep zich informeren door experts, ervaringsdeskundigen en belangengroepen. De deelnemers aan het beraad kunnen zelf bepalen wie ze willen horen en wie niet.
In de tweede fase gaan de deelnemers, al dan niet in kleinere groepjes, met elkaar in overleg onder leiding van een onafhankelijke gespreksleider. Die zorgt dat iedereen voldoende aan het woord komt en gehoord wordt. In de groepjes wordt gezocht naar oplossingen en aanbevelingen.
In de derde fase komen die aanbevelingen en oplossingen in de plenaire groep aan bod en wordt er gestemd. Die aanbevelingen worden vervolgens openbaar gemaakt, met daarbij de stemverhouding.
Het Netwerk Burgerberaad benadrukt dat de politiek die resultaten wel serieus moet nemen. "Om te zorgen dat er ook impact is, dat er iets gebeurt met de uitkomsten, moet de politiek na korte tijd met een reactie komen op de aanbevelingen. Het liefst in een goed leesbaar document dat alle aanbevelingen bespreekt."
Het hele proces kan weken duren, maar ook maanden. Van de deelnemers wordt vaak aanwezigheid gevraagd op meerdere dagen. Zo vraagt Zeist voor hun burgerberaad over oud en nieuw de deelnemers om vier avonden en een ochtend beschikbaar te zijn.

2. Vervangt het burgerberaad de Tweede Kamer of de gemeenteraad?

Dat antwoord is simpel: nee. Het burgerberaad is een aanvulling op het bestaande democratisch proces. Maar voor een succesvol burgerberaad is het wel noodzakelijk dat gemeenteraden of de Tweede Kamer het beraad steunen en op voorhand uitspreken de aanbevelingen uit te zullen voeren. Commitment heet dat, met een duur woord.
Onderzoeksinstituut TNO zegt in een rapport: "Politiek commitment is misschien wel de belangrijkste vereiste voor een succesvol burgerberaad." Anders gezegd: als de politiek en het bestuur de adviezen van het burgerberaad naast zich neerleggen, is het een zinloos instrument.
Het burgerberaad is ook geen referendum. Want aan een referendum kan in principe iedereen meedoen. Bij een referendum heeft de burger wel een stem, maar geen ruimte om zelf ideeën aan te dragen, je mag alleen 'ja' of 'nee' zeggen op een door anderen geformuleerde vraag.
Het is ook geen vervanging voor de inspraakavond, want die zijn doorgaans vrijblijvend: het bestuur luistert naar de insprekers en beslist daarna zelf.

3. Wie kan meedoen aan een burgerberaad?

Belangrijk is dat het burgerberaad een afspiegeling van de samenleving is. Iedereen moet zich kunnen identificeren met één of meerdere personen in het beraad. "Een burgerberaad heeft als doel om een brede groep burgers te laten meepraten en te laten komen tot adviezen waarin andere burgers zich kunnen herkennen", zegt TNO. Dus de verhouding tussen vrouw en man moet kloppen, diverse etniciteiten moeten vertegenwoordigd zijn en de leeftijdsopbouw moet kloppen.
Iedereen mag meedoen aan het burgerberaad, nou ja, bijna iedereen. Tweede Kamerleden, gemeenteraadsleden, rechters en sommige ambtenaren zijn uitgesloten.
In eerste instantie wordt er geloot onder alle inwoners van een gebied. Het aantal mensen dat wordt ingeloot is heel ruim, misschien wel tien keer groter dan het werkelijk benodigde aantal personen. Wie is ingeloot krijgt de vraag of zij mee wil doen. Uit alle aanmeldingen wordt dan een zo gevarieerd mogelijke groep samengesteld.
De deelnemers krijgen een vergoeding voor de tijd die ze kwijt zijn, maar ook aan de randvoorwaarden moet gedacht worden. Zo kan kinderopvang geregeld worden en kunnen tolken ingeschakeld worden als niet iedereen de Nederlandse taal de machtig is.

4. Welke onderwerpen zijn geschikt voor een burgerberaad?

Hoe werkt het en hoe kan je meedoen? 5 vragen over het burgerberaad
Deskundigen zijn het eens dat niet elk onderwerp geschikt is voor een burgerberaad. Onderwerpen die wel in aanmerking komen zijn vraagstukken waar de politiek zelf niet uitkomt. Ook moet het een onderwerp zijn dat een brede groep in de samenleving aanspreekt. Volgens onderzoekers van TNO komen vooral onderwerpen die over een lange termijn gaan in aanmerking. En tenslotte moet de vraagstelling goed af gekaderd zijn. In Ierland ging een burgerberaad bijvoorbeeld over abortus.
Het heeft geen zin om een burgerberaad te organiseren over puur technische vragen of heel abstracte vragen, zeggen de deskundigen. Wat dus niet werkt volgens TNO: "Hoe windmolens kunnen worden gerecycled of hoe de productie van waterstof kan worden opgeschaald." Dit is veel te technisch.

5. Is iedereen enthousiast over het organiseren van burgerberaden?

De grootste pleitbezorger vóór het burgerberaad is Eva Rovers. Zij schreef een boek met de titel 'Nu is het aan ons, oproep tot echte democratie'. Daarin schrijft ze: "Na decennia van halfslachtig klimaat- en milieubeleid is het nu aan ons. Het is aan ons om te laten zien dat het anders kan. Dat we als samenleving kunnen meedenken, meepraten en meebeslissen over de toekomst van Nederland. Zoals dat hoort in een echte democratie."
Maar niet iedereen is enthousiast. In het tijdschrift Sociale Vraagstukken noemt Universitair docent Annemarie Kok het burgerberaad 'achterkamertjespolitiek 2.0'. Zij schrijft: "Helaas berust de opvatting dat burgerraden met serieuze adviesmacht een aanwinst zijn voor de democratie op minstens drie misverstanden." Zij ziet niet in dat het burgerberaad het vertrouwen in de politiek vergroot. "Onderzoek laat echter zien dat het vertrouwen in politici behoorlijk stabiel is. Verder is de waardering voor ons politieke systeem al decennia hoog te noemen."
Verder verwerpt ze het principe van loting, als je het afzet tegen je democratische rechten. "Wie van oordeel is dat we deze fundamentele rechten moeten blijven respecteren, kan het niet tegelijkertijd prima vinden dat gekozen organen gezelschap krijgen van mensen die hun macht enkel door toeval hebben verkregen, en dat ook nog eens op grond van het vreemde argument dat gelote burgers sterk op u en mij lijken."

Heb je een tip of opmerking? Stuur ons je nieuws of foto via WhatsApp of mail.