Overdracht Kamp Amersfoort herdacht: muisstil met bijna tastbare emotie

© RTV Utrecht
Amersfoort - “Wees een beetje lief voor elkaar.” Met die woorden sluit een emotionele Marjolijn de Loos haar speech af. Als dochter van een oud-kampgevangene en een moeder die in Den Haag in het verzet zat, sprak ze vandaag tijdens de herdenking van de overdracht van Kamp Amersfoort. “De oorlog is nooit meer overgegaan, maar is altijd bij mijn ouders en bij mij gebleven.”
Het is muisstil op het terrein als Marjolein die woorden uitspreekt. En dat blijft het, bij alle andere speeches. Alleen het geluid van de wind, de vogels en in de verte het langs razen van auto’s mengen zich met de teksten van de sprekers. De emotie die in alle speeches zit, lijkt zich steeds verder te verspreiden over het terrein. Haast tastbaar te worden. “Toch mag ik me ondanks, of misschien juist door dit verleden een bevoordeeld mens noemen."
Op 19 april 1945, vandaag 78 jaar geleden, droeg de kampcommandant Kamp Amersfoort over aan het Rode Kruis. Vanaf augustus 1941 werd dat terrein door de Duitsers gebruikt om verschillende groepen op te sluiten. In Kamp Amersfoort zaten in de Tweede Wereldoorlog in totaal 47.000 gevangenen.

Mensonterend

De meesten daarvan waren mensen die zich verzetten tegen de Duitse bezetter. In het kamp heerste een mensonterend regime, waarbij honger, dwangarbeid en mishandeling aan de orde van de dag waren. Tijdens de oorlog kwamen er 650 mensen om, van wie ruim de helft rond het kamp werd geëxecuteerd. Na de overdracht aan het Rode Kruis werden die omstandigheden er niet meteen beter op. Pas na de uiteindelijke bevrijding op 7 mei 1945 waren de overgebleven gevangenen écht vrij.
“Mijn ouders ontmoetten elkaar na de oorlog”, legt Marjolijn uit. “Bij ons thuis is er vervolgens niet veel over gepraat.” Wat er wel werd uitgelegd was het topje van de ijsberg. “Het trauma zat te diep en mensen wilden verder met hun leven.”

Leven met oorlog

De aanwezigen verroeren geen vin, maar zitten aandachtig te luisteren naar de speeches van vier generaties die ‘leven met oorlog’, het thema van de herdenking van dit jaar. “Je wilt niet weten hoeveel last latere generaties kunnen hebben van de oorlog”, legt directeur van Nationaal Monument Kamp Amersfoort Micha Bruinvels uit. Daarom zijn er vier sprekers uitgenodigd, met allemaal hun eigen ervaringen.
Een herdenking met voor het eerst in vier jaar weer publiek, maar voor het eerst zonder oud-gevangenen. “Het handjevol mensen dat nog leeft is helaas niet meer in staat om naar de herdenking te komen”, zegt Bruinvels. Speciaal voor hen is op een stoel op de eerste rij een roos neergelegd. “Want zij waren het die op deze plek van 1941 tot 1945 werden onderworpen aan een onmenselijk kampregime.”
© RTV Utrecht
Vele nabestaanden waren er vandaag wel bij. Niet alleen sprekers, ook mensen in het publiek kwamen om familieleden te herdenken. “Ik ben er speciaal voor uit Australië overgevlogen”, vertelt Erik van der Wal. Met zijn zus Marja herdenkt hij hun vader, die in Kamp Amersfoort heeft vastgezeten. Hij was een van de tientallen mensen die na 19 april als gijzelaar mee werden genomen naar Scheveningen. “Achttien dagen heeft hij in totale angst geleefd, daarna heeft hij er weinig meer over gesproken”, zegt Erik.
Ook bij zijn kinderen heeft de oorlog diepe sporen nagelaten. “Je denkt toch, had ik hem maar wat vaker naar de gebeurtenissen gevraagd”, zegt Marja. Maar het trauma van de oorlog zat bij hun vader zo diep, dat ze dat niet durfde. “Daarom komen we hier, om aan hem te denken.” Ze vindt het gek om terug te zijn op de grond waar het voormalig kamp stond. “Je weet dat hij hier rondliep, maar niet wat hij dacht en voelde. Dat maakt me best verdrietig.”
Ook Marjolijn heeft de impact van de oorlog op een gezin van dichtbij meegemaakt. “Ik kom uit een gezin van zes, waarbij de jongste drie een verbitterde vader hebben gekend”, zegt De Loos. “De herinneringen aan de oorlog slopen steeds verder naar binnen.” Haar vader Bekkie zat tot twee keer toe in Kamp Amersfoort. Hij is tien keer op transport geweest en is uiteindelijk in Dachau vrijgelaten. Zelf heeft ze lang niet bewust met die oorlog geleefd. “Het was vanzelfsprekend, als kind na de oorlog, dat die geschiedenis bij je gezin hoorde”, zegt ze. “Later pas realiseerde ik dat dat helemaal niet zo was.”
Ik had nooit verwacht een oorlogsvluchteling te worden
Hanna Hrabarska
Niet alleen werd vandaag de impact van de Tweede Wereldoorlog herdacht. Ook werd stilgestaan bij de oorlog in Oekraïne. Daarvoor sprak Hanna Hrabarska, die snel na het uitbreken van de oorlog in haar land met haar moeder naar Nederland vluchtte. “De oorlog begon niet in februari, maar op het moment dat de angst binnensloop dat Rusland binnen zou kunnen vallen”, zegt ze.
“Nooit had ik verwacht op een herdenking als oorlogsvluchteling te hoeven spreken”, zegt ze. Alles liet ze achter in haar land. “Ik had, net als de Nederlanders in 1940, niet verwacht dat dit zou kunnen."
En dat vindt ook directeur Bruinsveld. “Zij is een eerste generatie oorlogsslachtoffers”, zegt Bruinsveld. “De impact op het leven van de nabestaanden die vandaag spraken zullen in haar land allemaal nog volgen. Dat maakt het een nare vicieuze cirkel."
Met het vertellen van haar verhaal, hoopt Marjolijn te laten zien waar macht, geweld en respectloosheid toe kunnen leiden. "Wij nazaten moeten aan de volgende generaties de waarden en normen als vrijheid, democratie en respect doorgeven." Want, vindt ze: "Het mág niet voor niets geweest zijn."

Heb je een tip of opmerking? Stuur ons je nieuws of foto via WhatsApp of mail.